Toegankelijkheid

Toegankelijkheid: een veld in beweging

Vlak voor de jaarwisseling publiceerde Binnenlands Bestuur een treffend blog van BMC over de nieuwe NEN 9120, een norm om gebouwen en de omliggende buitenruimte te toetsen aan toegankelijkheid. De nieuwe NEN-norm is een belangrijke stap vooruit. Het nieuwe kader houdt meer rekening met verschillende typen beperkingen dan eerdere instrumenten, en helpt gemeenten om toegankelijkheid in het fysieke domein beter te waarborgen. Tegelijkertijd is het precies dat: een stap in een wandeling waarvan het beoogde eindpunt nog lang niet in zicht is. Toegankelijkheid van gemeentelijke dienstverlening is op alle domeinen volop in ontwikkeling, en staat eigenlijk nog in de kinderschoenen.

Dat toegankelijkheid een veranderlijk domein is, merken wij ook in de onderzoekspraktijk. Gemeenten en gemeentelijke rekenkamers kloppen steeds vaker bij ons aan met vraagstukken over fysieke of digitale toegankelijkheid, of over de samenhang tussen de verschillende domeinen. Niet omdat er sprake is van stilstand, maar juist omdat het speelveld verandert. Nieuwe wetgeving en kaders en toenemende maatschappelijke verwachtingen maken dat toegankelijkheid als beleidsterrein en als bestuurlijke opgave vraagt om voortdurende reflectie en bijsturing.

Een veranderend wettelijk en beleidsmatig kader

De introductie van de NEN 9120 staat niet op zichzelf. Het is onderdeel van een bredere ontwikkeling waarin toegankelijkheid steeds steviger wordt verankerd in wet- en regelgeving. Een belangrijke mijlpaal was de ratificatie van het VN-verdrag Handicap in 2016. Daarmee zijn overheden verplicht om drempels weg te nemen en gelijke toegang te waarborgen voor mensen met een beperking. Die verplichting is in de afgelopen jaren verder uitgewerkt in onder meer:

  • de Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte (Wgbh/cz);
  • het Besluit toegankelijkheid voor mensen met een handicap of chronische ziekte;
  • de Europese Toegankelijkheidswet;
  • lokale inclusieagenda’s.

Deze kaders geven richting, maar laten ook zien dat toegankelijkheid geen statisch dossier is. Wetgeving ontwikkelt zich, normen worden aangescherpt en de praktijk loopt daar soms op vooruit, soms achteraan.

Toegankelijkheid als onderzoeksopgave

In de afgelopen jaren voerde ik meerdere (rekenkamer)onderzoeken uit naar de toegankelijkheid van gemeentelijke dienstverlening, vaak met speciale aandacht voor kwetsbare groepen. In Rotterdam nam ik met name het fysieke domein onder de loep, maar in steden als Hilversum en Tynaarlo had ik de gelegenheid om met een bredere blik naar de voorliggende toegankelijkheidsvraagstukken te kijken. In al deze casussen is het evident dat gemeenten een divers en complex dossier voor handen hebben. Overwegingen op het gebied van toegankelijkheid raken aan gebouwen, digitale systemen, communicatie, beleid en uitvoering. Een onderzoeksinstrumentarium stelt ons in staat om al deze facetten te toetsen, maar het is belangrijk om te beseffen dat toegankelijkheid voor inwoners meer is dan een aantal losse vinkjes op een checklist. Een integrale benadering van de afzonderlijke domeinen is nodig om de verbeterruimte in het geheel te identificeren. Daarvoor is een enkele meting niet voldoende: progressie wordt pas zichtbaar bij continue monitoring. Door beleid en uitvoering doorlopend naast elkaar te leggen, wordt het mogelijk om aan te scherpen op basis van nieuwe bevindingen.

Ruimte voor groei

Wat in onderzoek vaak zichtbaar wordt, is dat gemeenten er vaak voor kiezen om uitsluitend aandacht te schenken aan toegankelijkheidsmaatregelen die door de wet verplicht worden. Dat is begrijpelijk in een veld dat sterk in beweging is. Tegelijkertijd schuilt daarin ook het risico dat er enkel wordt gehandeld naar de letter, en niet naar de geest van de wet. Zelfs wanneer gemeenten formeel voldoen aan regels en normen, ervaren inwoners in de praktijk nog drempels. Zo zie ik geregeld aanvraagprocedures die niet zijn ingericht op de klantreis, digitale processen die beperkt aansluiting vinden op de dienstverlening aan de balie of informatie die op velerlei kanalen verscholen blijft achter een wand van ambtelijk taalgebruik. Dat wringt met de bedoeling van het VN-verdrag Handicap, waarin niet de papieren werkelijkheid, maar gelijke toegang in de praktijk centraal staat.

Blijven kijken naar het geheel

Toegankelijkheid laat zich niet vangen in één momentopname. Gemeenten maken stappen, maar die stappen vragen om opvolging. Door periodiek te onderzoeken, te monitoren en opnieuw te beoordelen, ontstaat zicht op samenhang, vooruitgang en blinde vlekken. Toegankelijkheid is een grondrechtelijke en bestuurlijke opgave, en dient ook als zodanig gepositioneerd te worden. Juist omdat toegankelijkheid nog volop in ontwikkeling is, biedt onderzoek gemeenten en rekenkamers een instrument om koers te houden, bij te sturen en te blijven leren – stap voor stap.

Heeft u hulp nodig?